ALEKSANDRA SZWAGRZYK-DALASIŃSKA, Nierealność i dziecko. „Fanfik” Natalii Osińskiej

a

W najnowszej literaturze niemalże w ogóle nie wykorzystuje się wątków tzw. przebieranek – chłopców, którzy udają dziewczęta i odwrotnie. Obecne jest to w kulturze tradycyjnej. Najprawdopodobniej związane jest to z faktem, że obecnie można świadomie wykorzystywać elementy kobiece, będąc mężczyzną, i na odwrót. Można korzystać z tygla elementów płciowych. Jednym z niewielu przykładów na gruncie polskiej literatury jest powieść Fanfik autorstwa Natalii Osińskiej z roku 2016[1].

Powieść ta stanowi opowieść o transseksualnym nastolatku, który orientuje się, że jest kimś odmiennym niż mu się dotychczas wydawało. Mamy tu do czynienia z „przebieranką” w innym niż dotychczas wydaniu – zmiana płci nie ma już elementu zabawowego jak w powieści Hanny Ożogowskiej Dziewczyna i chłopak, czyli heca na 14 fajerek. W tej klasycznej książce pojawia się dwójka bohaterów – rodzeństwo Tosia i Tomek; dzieci są do siebie wyjątkowo podobne i decydują się zamienić rolami na wakacje. Dziewczynka wyjeżdża do wujka do leśniczówki, chłopiec natomiast opiekować się dziećmi cioci z Białegostoku. Ostatecznie cała zamiana pokazuje dzieciom, jakie są ich role. Tosia i Tomek bawią się swoimi nowymi życiorysami. Innym tekstem, który wywarł silny wpływ na kulturę masową XXI wieku, prezentując nieklasycznego nastolatka, jest seria powieści o Percym Jacksonie i olimpijskich bogach autorstwa Ricka Riordana. Tutaj główna postać jest homoseksualistą.

Fanfik przełamuje całkowicie dotychczasowe konwencje literatury młodzieżowej (young adult), prezentując typ bohatera, który dotychczas obecny był tylko w Internecie – w sferze fancifction. Pojawienie się takiej postaci w kulturze masowej (książka jest szeroko reklamowana w sieci) sprawia, że młodzi odbiorcy otrzymują „wzór” queerowego nastolatka, z którym mogą się identyfikować. To, co dotychczas uznawane było za odstępstwo, zostaje usankcjonowane i pokazane jako normalne. Młodzi ludzie, którzy sami nie są do końca pewni swojej tożsamości, na kartach powieści spotykają się z bohaterem, który może stać się ich reprezentantem.

Fanfik swoją strukturą przypomina fanfiction, wytwór fanowski. Przekształca się tutaj to, co w kulturze młodzieżowej heteronormatywne. Wielu recenzentów słusznie zauważa, że przeobrażone zostają tu motywy zaczerpnięte z powieściowej serii Jeżycjada Małgorzaty Musierowicz. To, co u poznańskiej autorki przedstawione zostało jako heteronormatywne, u Osińskiej staje się queerowe, ale wcale nie inne czy dziwne. Queerowość to u Osińskiej normalność, której nie akceptuje jeszcze całe społeczeństwo. Główna bohaterka, która wolałaby być chłopcem, bo nim się czuje, przypomina siostry Borejko – część jej problemów jest typowa dla każdego nastolatka. Samo odkrycie swojej tożsamości nie wiąże się tutaj z bólem, nie ma tutaj klasycznej kliszy znanej z literatury dla niedorosłych, czyli bohatera nieszczęśliwego z powodu swojej inności. Tu bohaterka odczuwa ulgę.

Niezwykle istotny jest fragment, w którym protagonista wchodzi na okno w swoim pokoju; pierwsze czytelnicze skojarzenie to oczywiście próba samobójcza, bowiem tak zwykle kojarzy się odbiorcom coming out – z karą, a nie z akceptacją. Tosiek jednak nie planuje samozagłady, cieszy go, że odkrył prawdę o samym sobie, jest równocześnie zszokowany, ale i odczuwa ulgę. W heteronormatywnej literaturze wyjście z szafy przedstawione jest raczej jak pasmo udręk, a nie radość. Bohater zatem całkowicie odrzuca homofobiczne konwenanse. Zwieńczeniem jest jednak happy end – jak w klasycznej powieści dla dzieci i młodzieży.

Pojawiają się także elementy związane z kulturą fanowską, nie są jednak wplatane nachalnie – są czymś oczywistym dla młodego pokolenia czytelników, więc autorka stwierdza, że nie ma potrzeby ich wyjaśniania. Utwór ma funkcjonować na takich zasadach jak fanfiction, a nie o nim opowiadać – to jeden z pierwszych wniosków, który nasuwa się po lekturze.

Powieść ta zmienia oblicze polskiej literatury dla dzieci i młodzieży, pokazując, że to, co dotychczas dziwne i nieoswojone, jest tak naprawdę normalne, ale jeszcze mało znane. Polecić można ją także „tym starszym” nastolatkom, którzy chcieliby przypomnieć sobie, jak z wypiekami na twarzy kilkanaście lat temu czekali na kolejny tom Jeżycjady.

Natalia Osińska, Fanfik, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2016.

__________

[1] N. Osińska, Fanfik, Warszawa 2016.


Aleksandra Szwagrzyk-Dalasińska

Ur. 1989. Sekretarz redakcji pisma „Inter-” i redaktor naczelna „ProLogu”. Absolwentka toruńskiej polonistyki i Podyplomowego Studium Nauczania Języka Polskiego jako Obcego, doktorantka z zakresu literaturoznawstwa, laureatka stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego (2012) i stypendium im. Augusta Fieldorfa „Nila” (2017). Publikowała w czasopismach i tomach zbiorowych. Pracuje jako lektorka języka polskiego.

Reklamy